Ближайшие конференции по темам

ФилософияФилософия - К-09.20.22

СоциологияСоциология - К-09.10.22

ИскусствоведениеИскусствоведение - К-09.20.22

ИсторияИстория - К-09.20.22

КультурологияКультурология - К-09.20.22

МедицинаМедицина - К-10.05.22

ПедагогикаПедагогика - К-09.10.22

ПолитологияПолитология - К-10.05.22

ПравоПраво - К-09.15.22

ПсихологияПсихология - К-09.10.22

ТехникаТехника - К-10.05.22

ФилологияФилология - К-09.20.22

ЭкономикаЭкономика - К-09.10.22

ИнформатикаИнформатика - К-10.05.22

ЭкологияЭкология - К-10.05.22

РелигиоведениеРелигиоведение - К-09.20.22


Ближайший журнал
Ближайший Научный журнал
Paradigmata poznání. - 2022. - № 3

Научный мультидисциплинарный журнал

PP-3-22

русскийрусский, английскийанглийский, чешскийчешский

21-20.07.2022

Идёт приём материалов

Информатика Искусствоведение История Культурология Медицина Педагогика Политология Право Психология Религиоведение Социология Техника Филология Философия Экология Экономика


Литературный журнал Четверговая соль
Литературный журнал "Четверговая соль"

Каталог статей из сборников научных конференций и научных журналов- Беларускі рыфмарый: актуальныя шляхі абнаўлення

К-11.07.17
07.11-08.11.2017

Беларускі рыфмарый: актуальныя шляхі абнаўлення

І. С. Мяцеліца Малодшы навуковы супрацоўнік,

ДНУ “Цэнтр даследаванняў беларускай культуры,

мовы і літаратуры НАН Беларусі”,

Мінск, Беларусь

 

У пэўныя перыяды гісторыі сусветнай літаратуры рыфма з’яўлялася абавязковым складнікам паэтычнай мовы і доўгі час лічылася нават “сінонімам верша” [5, с. 303]. Для беларускага вершаскладання рыфма цягам не аднаго стагоддзя характэрна ў высокай ступені. Пра гэта сведчаць і шматлікія ўзоры вуснай народнай творчасці (рыфмаваныя загадкі, прымаўкі, замовы і г.д.), і ўстойлівая яе папулярнасць у літаратурных творцаў – бясспрэчна, на сённяшні дзень абсалютная большасць класічнай беларускай паэзіі напісана з выкарыстаннем самых розных відаў рыфмаў. Пачатак ХХІ стагоддзя як чарговы ўмоўны пункт адліку быў адзначаны абнаўленнем зместу паэзіі і прадказальна прывёў да заўважных зрухаў у галіне яе формы. Калі змены ў зместавым плане адчувальныя ў творчасці сучасных пісьменнікаў розных пакаленняў, то фармальнае наватарства, як вынікае з паэтычнага матэрыялу апошняга дзесяцігоддзя, у большай ступені характарызуе творы паэтаў новай генерацыі. Сталыя аўтары, што здабылі пісьменніцкае прызнанне яшчэ ў папярэднім стагоддзі, досыць традыцыйныя ў пытаннях, якія датычацца формы верша. Гэта можна патлумачыць наступнымі прычынамі: а) гучнае, “напрацаванае” пісьменніцкае імя ў значна меншай ступені вымагае любога наватарства як спосабу “атрымаць” новага чытача, у той час, як адносныя пачаткоўцы яшчэ не маюць рэзерву чытацкага даверу; б) выпрацаванасць і адшліфаванасць стылю трымае пісьменнікаў у межах нацыянальнага і ўласнага рыфмарыя часоў іх паэтычнага станаўлення; в) узроставая, светапоглядная, інтэлектуальная адпаведнасць вялікай часткі чытацага кола дазваляе паэтам заставацца ў прывычных умовах творчасці, не імкнучыся да эксперыментаў, якія з вялікай доляй верагоднасці могуць быць не апраўданы.

Супрацьстаянне паэтычнай традыцыі новым павевам з гумарам паказаў у вершы “Лебядзіная песня рэаліста” В. Жыбуль: “Як чытаем верш без рыфмы – / бы наскокваем на рыф мы, // Трохі менш у вершах ям бы! / Значна лепш харэі, ямбы…” [2, с. 56]. Беларуская паэзія пачатку ХХІ стагоддзя да гэтага часу захавала разгалінаваную сістэму папулярных лірычных жанраў, большасць з якіх прадугледжвае наяўнасць рыфмы (лірычны верш, паэма, балада і г.д.). Яны вымагаюць ад аўтараў у рознай ступені прытрымлівацца пэўных жанравых канонаў, у прыватнасці, захоўваць канцавое сугучча радкоў. Такая ўстойлівая папулярнасць рыфмаванай паэзіі патрабуе пастаяннага ўзбагачэння беларускага рыфмарыя. Разгледзім такія шляхі абнаўлення нацыянальнага корпусу рыфмаў, як стварэнне новых рыфмовых камбінацый і актуалізацыя банальных рыфмаў.

Пошук свежых рыфмовых пар, як правіла, адбываецца ў межах магчымасцей беларускай літаратурнай мовы (“А я стаў малым прадпрыемствам / па вырабе калыханак, / дзе Вам традыцыйна “выкаю”, / хоць Музе хутка прыесца: / маленькае прадпрыемства / становіцца завялікае” (А. Хадановіч “Ну як выправа й прыезд Вам?”); “Вяртаюся… зацяты, як і да / таго, калі я выехаў з Краіны, / дзе летам адключаецца вада / і жабракі ў дварах, як бедуіны” (С. Адамовіч, “Вяртаюся… ”), а таксама шляхам уключэння ў рыфмовыя пары слэнгавых ці жаргонных слоў і выразаў (“А паэтаў вабіць прастора. / Паэты бягуць за Пегасамі. / Яны мараць, каб нехта іхныя творы / Прачытаў і сказаў: «Ні фіга сабе!»” (В. Жыбуль, “Таму, хто народжаны лётаць”); “Тэма патрытызму раскрытая на сто адсоткаў / у дыялогу: “Ацтойны раён”. – “Я жыву там”. / Гэты няблізкі свет, бо сюды не даходзіць сотка, / затое паветра апоўначы пахне кунжутам <…>” (М. Мартысевіч, “Expobel mon amour”)). Яшчэ адзін спосаб здзівіць чытача – выкарыстанне ламанай рыфмы, якая стварае сугучча за кошт рыфмавання канцавой часткі аднаго слова з унутранай часткай другога. У трэцім выданні “Паэтычнага слоўніка” В. Рагойшы, датаваным 2004 годам, пра ламаную рыфму чытаем: “Сустракаецца, праўда, вельмі рэдка, звычайна як эксперымент, і т.зв. ламаная рыфма, якая «разломвае», дзеліць словы на часткі” [5, с. 306]. Сёння ж такі від рыфмы яшчэ мае адценне эксперыменту, але ў паэтычных тэкстах маладых творцаў сустракаецца досыць рэгулярна. Графічна такая з’ява афармляецца дзякуючы складоваму пераносу: “Прыходзь да мяне ўвечары, / Мы будзем запальваць свечы, ры- / ззё ападзе з плеч маіх, / і ў рытмах уласных вершаў, мо, / ты будзеш – які ўжо раз! – першы мой” [4, с. 21]; “Тады свабоды свята / святлом сагрэе нас. / Мастацтва едзе ў хату, / мастацтва дзеля мас- / тацтва дзеля дзіва <…>” [3, с. 40], “я не мастак і ў геаметрыі слабей- / шы, чым дзесяцікласнік. / алоўкам-промнем вымалёўваю цябе – / шчасце” [1, с. 61], “лісты Вам шлю, лісты-Вам-шлю-лі- / сты-Вам-шлю-лі… люлі… люлі…” [7, с. 14].

Разам з выкарыстаннем магчымасцей роднай мовы сучасныя беларускія аўтары звяртаюцца да такога спосабу ўзбагачэння варыянтнасці рыфмовых пар, як уключэнне ў мастацкі тэкст лексікі іншамоўнага паходжання (Н. Казапалянская, В. Жуковіч, В. Бурлак, В. Жыбуль, В. Пачкоўская, М. Мартысевіч, А. Хадановіч і інш.). Сёння, у час татальнай глабалізацыі, яе выкарыстанне ў паэтычнай мове стала асабліва заўважным. Гэтаму спрыяюць розныя фактары: страта замежнай лексікай ідэалагічнай афарбоўкі, пашырэнне кола распаўсюджання і сфер яе ўжывання, якаснае павышэнне ўзроўню валодання замежнымі мовамі. У імкненні пазбегнуць папулярных, збітых пар рыфмаўтваральных слоў, творцы звяртаюцца да формулы беларускае слова (-ы) – іншамоўнае слова (-ы). Трапляючы ў слоўнік канкрэтнага аўтара, іншамоўная лексічная адзінка ўключаецца ва ўсе цыклы творчага працэсу і можа заняць у выніку месца любога складніка верша, у тым ліку і стаць рыфмаўтваральным словам (-і). Канцавая пазіцыя аўтаматычна ўключае яго ў рыфмовую сістэму верша і стварае ўражанне навізны і свежасці за кошт нечаканасці аўтарскага выбару для чытача. Так, у межах толькі аднаго паэтычнага зборніка Т. Сівец сустракаем больш за дзесяць варыяцый апісанай рыфмы: “Свабода!!!/ / Я іду адна / На пляц “la Liberte” – / Ты прыпадаеш да віна, / Бы да зямлі Антэй” [6, с. 4]; “Нібы ў шашор, у холад Вашых рук, / Застуджаная словам і маўчаннем, – / Мне аддаваць хацелася адчайна, / А я бяру…Чаму?.. Pourquoi?.. Warum?..” [6, с. 53]; “Ты ніколі мяне не кахаў. / (Не ашуквайся, бедны мой Ёрык!) / Стане попелам з Campo dei Fiori / Абяцанняў сухая луска…” [6, с. 59]; “Я схаваюся ў сеціве сноў, / Гэтым гета самотных вар’ятаў… / – Гер Наглядчык, як трапіць за краты? / – I don’t know!..” [6, с. 59]; “Было: паштоўкамі на e-mail / ты слаў мне пароль: I love you! / Адказ: 2 (таксама) :) (усмешка) L (Л)! / (Кахаю цябе, мой слаўны!)” [6, с. 71] і інш.

Яшчэ адзін шлях абнаўлення беларускага рыфмарыя – частковая актуалізацыя рыфмаў, якія страцілі навізну і перайшлі ў лік банальных. Часцей за ўсё гэта адбываецца за кошт замены аднаго з рыфмаўтваральных слоў. Так, напрыклад, для чытача досыць прадказальны наступны рыфмовы рад неба – трэба – хлеба – глеба. Адразу тры з названых формаў у свой час у межах верша “Хрэст на свабоду” ўжыла Цётка (“На усходзе красна неба. / Нас не дзівіць – так і трэба! / Кроў ракамі льецца ў мора, / Салдат гіне там ад гора / Без кашулі і без хлеба. / Нас не дзівіць – так і трэба!”), варыяцыі знаходзім у Я. Купалы (“Чаго нам трэба?”), Я. Коласа (“Месяц”), М. Стральцова (“У зелянковых фарбах неба”), А. Куляшова (“Калі з зямлі на белай хмары ў неба…”), Я. Янішчыц (“Ні на міг, ні на век – не твая…”) і іншых выдатных паэтаў ХХ стагоддзя. Тая ж сітуацыя прасочваецца з радамі лёс – слёз – бяроз – нябёс, сонца – аконца – бясконца, век – чалавек, вочы – ночы, вершы – першы, вусны – спакусны і г.д. Для сучаснага названым класікам чытача такія рыфмаўтваральныя пары былі цалкам прыймальнымі, сёння ж, страціўшы навізну, яны перайшлі ў лік банальных, але дагэтуль выкарыстоўваюцца многімі аўтарамі. Насупраць, у тым выпадку, калі паэт замяняе ў рыфме названага тыпу адно з парных слоў на менш прадказальнае, ён “адрывае” слова ад яго традыцыйнай пары, ствараючы новую, непрадказальную для чытача рыфму (ночы – воўчы, лёсы – кросны, трэба – трэбы, вусны – Зюскінд). Так, у зборніку вершаў Н. Кудасавай “Рыбы” сустракаем на месцы прадказальнай рыфмы да слова вершы такія варыянты рыфмовай пары: вершы (-амі, -ах, -аў) – завершыць – кунежыць – усмешку – падснежнік – лепшых. Не кожны прапанаваны аўтарам варыянт падаецца бездакорным, аднак ні адзін (хіба толькі за выключэннем рыфмы вершы – лепшы) з іх не адпавядае рыфмоваму чаканню чытача. З гэтых і папярэдніх прыкладаў відавоча, што ў імкненні да арыгінальнасці ў многіх аўтараў заўважна тэндэнцыя да рыфмаў, якія часта “трымаюцца” на адным-двух гуках і не ў поўнай меры выяўляюць прывычную ступень сугучча, але за кошт часовай свежасці, удалага выбару рыфмоўкі і суседства з іншымі рыфмамі не ўспрымаюцца як бедныя. І гэта датычыцца не толькі сітуацыі “ратавання” відавочна банальных рыфмаў. У вершах апошняга дзесяцігоддзя назіраецца свядомы адыход ад багатай рыфмы (нават пры ўмове яе адноснай свежасці) у бок недакладнай (часцей апорнай і ўсечанай). Звернемся, напрыклад, да наступнаых радкоў: “хочаш вершаў – / вось табе вершы / гной і боль з незагойных ранаў / нібы гештальты яшчэ не завершаныя / пакуль не завершаваныя // нібы цвікі яшчэ не забітыя / пакуль забітае не зарымаванае / нібы ты прагнеш застацца ў літарах / абы не застацца каханым // а я не хачу каб усё пустое / знерухомела ў слоіках з фармалінам / няхай у зямлю абернецца тое / што і так з гліны” [4, с. 34]. З шасці рыфмовых пар пяць – апорныя. У вершы ж “Правадніца ахоўвае таямніцы” (рыфмуюцца словы таямніцы – паліцы, сустракаў – рака; рэек – веек, рабра – прабраць; плацкартны – карты, палях – караля; кіламетры – ветрам, правін – свінг; залатое – тое, ўнісон – у сон) багатыя рыфмы спалучаюцца з усечанымі і апорнымі (у прадстаўнікоў старэйшага пакалення хутчэй можна гаварыць пра перавагу багатай, але прадказальнай рыфмы).

Такім чынам, у сучаснай беларускай лірыцы рыфма па-ранейшаму застаецца важным сродкам арганізацыі паэтычнага тэксту. Нацыянальны рыфмарый абнаўляецца двума асноўнымі спосабамі: за кошт стварэння новых рыфмовых пар (сродкамі беларускай літаратурнай мовы, шляхам уключэння ў рыфмовыя пары слэнгавых ці жаргонных слоў і выразаў, уключэннем у мастацкі тэкст лексікі іншамоўнага паходжання) і дзякуючы частковай актуалізацыі рыфмаў, якія страцілі навізну і перайшлі ў лік банальных (за кошт замены аднаго з рыфмаўтваральных слоў і адыходжання ад багатай рыфмы).

Бібліяграфічны спіс

1.    Емяльянаў-Шыловіч А. Парасонечнасць. – Мінск : Кнігазбор, 2013. – 67 с.

2.    Жыбуль В., В. Бурлак В. Забі ў сабе Сакрата! – Мінск : Галіяфы, 2008. – 95 с.

3.    Івашчанка А. Вершnick. – Мінск : Беллітфонд, 2006. – 92 с.

4.    Нядбай Т. Сірэны спяваюць джаз. – Варшава : Полацкія лабірынты, 2014. – 48 с.

5.    Рагойша В. Паэтычны слоўнік. Выданне трэцяе. – Выд. 3-е. – Мінск: Беларуская навука, 2004. – 576 с.

6.    Сівец Т. Таму, хто знойдзе… (Каханне ды іншыя казкі) : вершы, проза, п’есы, пераклады. – Мінск : І. П. Логвінаў, 2008. – 184 с.

Хадановіч А. Сто лі100ў на tut.by. – Мінск : Логвінаў, 2007. – 135 с.

Полный архив сборников научных конференций и журналов.

Уважаемые авторы! Кроме избранных статей в разделе "Избранные публикации" Вы можете ознакомиться с полным архивом публикаций в формате PDF за предыдущие годы.

Перейти к архиву

Издательские услуги

Научно-издательский центр «Социосфера» приглашает к сотрудничеству всех желающих подготовить и издать книги и брошюры любого вида

Издать книгу

Издательские услуги

СРОЧНОЕ ИЗДАНИЕ МОНОГРАФИЙ И ДРУГИХ КНИГ ОТ 1 ЭКЗЕМПЛЯРА

Расcчитать примерную стоимость

Издательские услуги

Издать книгу - несложно!

Издать книгу в Чехии